برگردان: مینا بختیاری برگرفته از کتاب The Heart and Science of Yoga
در علم یوگا، به گوش فرادادن به ذکر در سکوت و در سراسر طول روز، جاپا گفته میشود.
تمرین جاپا ساده، آسان و لذتبخش است. فقط توجه خود را به صورت پیوسته بر روی صوت مقدس ذکر معطوف کنید؛ گویی به یک موسیقی زیبا گوش میدهید. با همان احساساتی که والدین با نوزادانشان ارتباط برقرار میکنند، با ذکر ارتباط برقرار کنید. چنانچه ذکری مورد علاقۀ شما باشد، با عشق آن را بیان کنید. به یادداشته باشید: تمام قدرتها در قلمرو نامحسوس است. شما همان چیزی میشوید که به آن میاندیشید، و به ازای هر کنش، واکنشی خواهد بود. بنابراین، هر زمانی هر چند کوتاه که فرصت داشتید، در سکوت به تکرار ذکر بپردازید.
مود شما قدرتی همانند یک شرایط آب و هوایی بسیار سخت را داراست، اما با این حال شما همیشه این انتخاب را دارید که توجهتان را بر روی چه مسئلهای متمرکز کنید. در هر شرایطی، آنچه را که باید انجام شود، در زمانی که باید انجام شود به سادگی انجام دهید، آن زمان است که میبینید نیروی ذخیره شدۀ مانترا (ذکر) در زمانی که بیشترین نیاز را به آن دارید به شکل عشق، شجاعت و قدرت به کمک شما میآید.
نکتۀ متناقض با این ادعا که باید آن را مد نظر قرار دهید این است که بهرغم آنچه در اینجا گفته شد، نباید انتظار نتیجۀ خاصی را از تمرینات جاپای خود داشته باشید. پروردگار یکتا بهعنوان قادر مطلق واقف به همۀ امور و همیشه حاضر، مشتاقانه دقیقاً همان چیزی را که شما نیاز دارید فراهم میکند. به شرطی که بتوانید به سادگی بپذیرید که شما بخشی جداناپذیر از یک خرد منعم هستید و آمادهاید که مشتاقانه وظیفۀ خود را در هستی به انجام برسانید.
زمان و مکان تمرین جاپا
با تمامی وجود، با ذکر خود انس بگیرید. هنگامیکه شما ذکری را انتخاب میکنید، آن ذکر باید اندیشهای پیشفرض، همراه همیشگی و موسیقی زندگی شما شود. هرگاه بنا نیست که کاری خاص یا وظیفهای را انجام دهید، به مانترا گوش کنید. با عشق توجه خود را بر طنین صوت مقدس ذکر معطوف کنید درست مثل آنکه موج رادیو را برای گوش دادن به آهنگ مورد علاقۀ خود تنظیم میکنید.
صبحها که از خواب بیدار میشوید روز خود را با گوش فرادادن به ذکر خود آغاز کنید، به هنگام خواب نیز به صوت مقدس ذکر گوش فرا دهید. درواقع، اگر شما به هنگام خواب رفتن به صوت مقدس ذکر گوش فرادهید، آن ذکر در تمام طول شب تکرار میشود و سلامتی و قدرت را برای ضمیرناخودآگاه شما به ارمغان میآورد. در زمان آمادهسازی یا صرف غذا، در سکوت به ذکر خود گوش فرادهید. در زمان بیماری، به ارتعاش شفابخش ذکر گوش فرادهید. زمانیکه در مطب دکتر به انتظار نشستهاید، و نیز پشت چراغ قرمز، به ذکر خود گوش فرادهید. زمانی که موضوعی شما را عصبانی میکند، عصبانیت خود را مشاهده و آن را با مانترا جایگزین کنید. هر چه بیشتر به ذکر گوش فرادهید، بیشتر از آن سود میبرید.
فرض کنید در پایان یک روز کاری با عجله به منزل برمیگردید، دیرتان شده و باید شیر بخرید. به یک فروشگاه بزرگ محلی میروید و بعد از برداشتن شیر برای حساب کردن به محل صندوق میروید و فردی را در صف، جلوی خود میبینید که سی قلم جنس در سبد خرید خود دارد و این در حالی است که در آنجا تابلویی نصب شده که نشان میدهدکه این صندوق تنها برای مشتریانی است که ده قلم جنس یا کمتر برداشتهاند. با همۀ خستگیتان، تنها با عشق خشم خود را رها کنید و با ذکر، خود را به آرامش برسانید.
از آنجایی که شما نیاز ندارید که توجه خود را به مدت طولانی بر روی کاری متمرکز کنید، هر زمانی برای گوش دادن به ذکر برای شما مناسب خواهد بود. انتظار برای فرارسیدن یک موقعیت خاص، نه یک ضرورت است و نه توصیه میشود. فقط کافی است که هر زمانی که در طول روز به آن فکر میکنید، توجه خود را بر روی آن معطوف کنید و به صوت مقدس ذکر گوش فرادهید. سپس در مواجهه با ترس، خشم یا خواستۀ خودخواهانه، ذکر در آگاهی شما همراه با شجاعت، سخاوتمندی و قدرتی که نیاز دارید، وارد خواهد شد.
پیادهروی همراه با ذکر
یک پیادهروی سریع، با آرامش و بیست دقیقهای به همراه ذکری که در آگاهی شما طنینانداز میشود یکی از سلامتبخشترین و ملایمترین تمریناتی است که میتوانید انجام دهید. چه احساس کنید در نقطۀ اوج ایستادهاید، چه احساس کنید بهطور کامل در استرس روزانه غرق شدهاید، در هر حال دستگاه پخش سیدی خود را در خانه بگذارید و به پیادهروی همراه با ذکر بروید. همانطور که افکار، تمایلات یا عواطف توجه شما را برمیانگیزند، با عشق از آنها استقبال و آنها را نظاره کنید و به آنها احترام بگذارید. سپس خودخواسته آنها را به همان مبدائی که از آنجا آمدهاند بازگردانید. این تمرین اثرات شگفتانگیزی همچون تجدیدحیات، آرامشبخشی و تمرکز به همراه دارد. سعی کنید پیادهروی همراه با ذکر را بهعنوان جزئی از برنامۀ منظم خود در صبح و عصر بگنجانید.
در پایان متذکر میشویم جاپا یا تکرار ذکر مختص اسلام و یا مکتب خاص دیگری نیست، بلکه مکاتب ابراهیمی هم، برای ارتباط برقرار کردن با خدا و نزدیک کردن قلب و روح پیروان خود با خالق، روشی از ذکر گفتن را ابداع کردهاند. مسلمانان در پیروی از دستورات دینی به پروردگار خود با تمام قلب، روح و توان خود عشق میورزند. هر مذهبی یک شیوهای را برای یادآوری حقیقت الهی میآموزد. در یهودیت، دستنوشتههای مزوزا را در چارچوب ورودی ساختمان نصب میکردند تا افرادی که داخل یا خارج میشدند، خداوند یگانه را به یاد آورند. کاتولیکها از دانههای تسبیح برای انجام دعای بیوقفه استفاده میکنند. مالا برای هندوها و بوداییها و دانههای تسبیح برای مسلمانان همگی به منظور یادآوری نام خدا به طور مستمر، استفاده میشود.
تئوری مراقبــه جــاپــا (Japa)
"فرد با تفکر مداوم در مورد مانترا، در مقابل چرخش تولدها ومرگها محافظت میشود و از آنها رهایی مییابد. مانترا را به این دلیل چنین مینامند که در نتیجه روندی ذهنی حاصل میشود. ریشه "مان" (man) در کلمه مانترا از هجای اول کلمهای می آید که به معنی "فکر کردن" است و "ترا" (tra) به معنی "محافظت کردن یا رهانیدن" از جهان حسی است. مانترا نیروی خلاق تولید میکند و موجب سعادت ابدی میشود. وقتی مانترا به طور مداوم تکرار شود آگاهی بیدار میشود." د- سوامی شیواناندا
جاپا یوگا
مانترا یوگا- علمی دقیق
مانترا انرژی عرفانی است که در ساختاری از صدا جای گرفته است. مانترا نیروی ملکوتی است که در کالبدی از صدا ظاهر میشود. با تمرکز و تکرار یک مانترای مشخص، انرژی آن آزاد میشود و فرم خاصی میپذیرد. جاپا یا مانترا یوگا تمرینی است که به کمک آن نیروی موجود در درون مانتراها به کار گرفته میشود. هر مانترا از ترکیب صداهایی ساخته میشود که 50 حرف الفبای سانسکریت تولید میکند که در زبان سانسکریت آن را "دواناگاری" (Devanagari) هم مینامند یعنی زبان خدایان. عقلای قدیمی که با مراحل بالای آگاهی آشنا بودهاند، از نیروی ذاتی موجود در صدا به خوبی آگاهی داشته و از ترکیب صداها برای ایجاد ارتعاشات مختلف استفاده میکردند.
صدا: بذر تمام مواد است
"درآغاز آن کلمه بود. آن کلمه با خداوند بود و آن کلمه خداوند بود."
"کلمه" کتاب مقدس همان سابدابرهمن (Sabdabrahman) در تانترای (Tantra) هندو است. کلمه، صدا و مانترا اجزای تشکیلدهنده کیهانشناسی هندی هستند و نمیتوان آنها را از این کیهانشناسی جدا کرد. جاپا (تکرار مانترا) اصول کیهانشناسی را از حوزه تئوری خارج میکند و آنها را به شکل کاربردی در میآورد. مانترا راهی است که از عالم صغیر به عالم کبیر کیهان میرود، مانترا وسیلهای است که فرد را به سرچشمه خود باز میگرداند.
در طول دوران مرگ، انرژی کیهانی (شاکتی) غیرفعال و خاموش باقی میماند. همانطور که گل لاله در پیاز خود نهفته است، این جهان هم تا آنجا که میدانیم توسط شاکتی احاطه و پوشیده شده است. آنگاه ارتعاشی روی میدهد، به نام "انفجار بزرگ" (Big Bang) و جهان همچون یک غنچه گل، شکوفا شده و توسعه مییابد. پس از نخستین افتراق حاوی بذرهای انرژی کیهانی، توده مرتعش انرژی همچون طول موجهایی به افتراق و توسعه یافتن ادامه میدهد.
با پنجمین افتراق، انرژی در طبقه جمادات با خلق پنجاه صدای رسا تکامل پیدا میکند. زیربنای همه اشکال و فرمهای جهان فیزیکی، طول موجهای در حال نوسان پنجاه صدای اصلی است که این طول موجها با ترکیبهای مختلف کنار هم قرار گرفتهاند. بنابراین صدا فرم بالقوه است و فرم صدایی است که ظاهر شده است.
صدا به عنوان انرژی
هجاهای مقدسی که شاگردان طریق معنویت در مراقبههای خود بهکار میبرند. معمولاً نامهای سانسکریت وجود مطلق است. همانطور که نیروی ملکوتی در صدا تجلی یافت، خود مانترا هم کالبد ظریف الوهیت است. تئوری مراقبه جاپا معتقد است که با تکرار هجاها به شکلی دقیق و همراه با ایمان قوی، فرم ماهیت ملکوتی حاکم بر مانترا ظاهر میشود. مراقبه بر روی "ام ناماه شیوایا" (Om Namah Sivaya) فرم شیوا را ایجاد میکند در حالیکه "ام نامو نارایانایا" (Om Namo Narayanaya) فرم ویشنو را. ارتعاشات ایجاد شده توسط تنهای صدای مانترا همگی اهمیت دارند و نحوه تلفظ آنها را نمیتوان موضوعی تصادفی و بدون نظم انگاشت. فرد با هماهنگ کردن خود با طول موجهای مانترا، از ورای پرده پوشاننده دنیای مادی میگذرد و از طبقه نخست صداهای رسا به ماهیت ملکوتی فردی خود و سرانجام به انرژی اصلی و یکپارچه نیروی متعادل هدایت میشود. فکر و صدا در چهار حالت اصلی تجلی مییابند، که صداهای قابل شنیدن در یک سر این طیف و افکار در طرف دیگر آن قرار دارند. مراقبه جاپا فرد را از پائینترین این حالات به سمت بالاترین آنها هدایت میکند.
چهار مرتبه صدا
وایکهاری (Vaikhari): کلماتی که به زبان آورده میشود. این حالت متراکم و قابل شنیدن و در بالاترین حد افتراق قرار دارد. این کلمه در واقع فکری است که به شکل کد یعنی به زبان رایج ترجمه شده است. این حالت به عنوان کلمه بر زبان آورده شده و عینیترین و مادیترین حالت فکر است.
مادهیاما (Madhyama): ارتعاش ذهنی. سخنگو در مورد زبان فکر میکند و کلماتش را از طریق یک منشور ذهنی متأثر از پیشپندارها، تأثیرات، احساسات و دیگر محدودیتها انتخاب میکند.
پاشیانتی(Pashyanti): حالت تلپاتیک. فرد در این حالت حقیقتاً میتواند فرم فکر را حس کند. این حالت، مرحله جهانی است که در آن تمامی افکار به وجود میآیند و شکل میگیرند. در این حالت هیچ افتراق یا تمایزی میان افکار، نامها و فرمها وجود ندارد. یک فرد هندی، یک اسکیمو، یک آلمانی و یا یک بانتو میتوانند به یک گل نگاه کنند و فکر آن را در یک زمان با یک زبان غیرکلامی تجربه کنند.
پارا (Para): چهارمین و بالاترین حالت که حالتی فوق طبیعی و متعالی است. این حالت به فرم هیچ طول موج خاصی در نیامده است و از همه نامها و فرمها برتر است. پارا شالوده ثابت و اساس کلیه زبانهاست. انرژی خالص یا شاکتی است. پارا به عنوان صدای بالقوه یکپارچه با سابدابرهمن یعنی ارتعاش ملکوتی که همه چیز را به هم میپیوندد در ارتباط است.
به کار بردن ارتعاشات صدا برای مدیتیشن
مراقبه جاپا روشی است برای هدایت آگاهی از پایینترین مرحله به بالاترین مرحله فکر خالص. مانترا که به شکل زبانی یا ذهنی تکرار میشود خود را به مرتبه تلپاتیک و فراتر از آن به مرتبه فوق طبیعی ارتقا میدهد. فرد از سعادت بهرهمند نمیشود، بلکه خود سعادت میشود. این تجربه، تجربه واقعی مراقبه است. قدرت صدا خارقالعاده است. صدا علاوه بر تصویر و فرم میتواند تولید ایده، احساسات و تجربیات کند. ذهن تنها با شنیدن کلمات میتواند احساس رنج یا شادی کند. اگر کسی فریاد بکشد "مار، مار" همه فوراً از ترس بالا میپرند. وقتی نام یک چیز عادی این دنیا چنین نیرویی دارد، میتوانید نیرویی را که در نام خداوند وجود دارد تصور کنید. جاپا یکی از مستقیمترین راههای خودشناسی و آگاهی کیهانی محسوب میشود. جاپا، گرد و غبار ذهن، عصبانیت، حرص و طمع و دیگر ناخالصیهایی را که نور درونی فرد را میپوشاند از وجود شخص میزاید. مراقبه جاپا اگر با ایمان، اعتقاد و خلوص انجام شود نیروی شاگرد معنوی را افزایش داده و فضایل و ماهیت ملکوتی حاکم بر مانترا را به فرد ارزانی میدارد.
خداوند باریتعالی یک وجود و ماهیت فردی نیست بلکه او تجربهای است که در یک طول موج مشخص حس میشود. جاپا در ذهن فرد فرم ماهیت ملکوتی مربوط به مانترا را ایجاد میکند. با تمرینهای مداوم، این فرم به مرکز آگاهی فرد تبدیل میشود و میتوان آن را مستقیماً شناخت. بنابراین مانترای ماهیت ملکوتی، خود ماهیت ملکوتی است. تکرار همراه با تمرکز بر روی مفهوم مانترا و خصوصیات ماهیت ملکوتی مشخص، موجب شناخت سریع خداوند میشود.
بیشتر بخوانید: مراقبه چیست و چطور بر ما تاثیر میگذارد؟
شش بخش مانترا
- ریشی (Rishi): کسی که برای نخستین بار از طریق مانترای مورد نظر به خودشناسی رسید و آن را به جهان ارائه کرد. او غیبگو/بیننده این مانترا است . عالم فرزانه ویشوامیترا (Visvamitra) ریشی به مانترای گایاتری (Gayatri) است.
- میتر (Meter): که بر آهنگ صدا حکمرانی میکند.
- دواتا (Devata): وجودی فوق طبیعی، بالاتر یا پایینتر به عنوان نیروی مطلع کننده آن. دواتا ماهیت ملکوتی حاکم بر مانتراست.
- بیجا (Bija): بذر مانترا. کلمه یا مجموعهای از کلمات مهم که به مانترا نیرویی خاص میبخشند. بیجا جوهر مانترا است.
- شاکتی (Shakti): انرژی حاصل از فرم مانترا، یعنی انرژی حاصل از فرمهای ارتعاش تولید شده به واسطه صداهای مانترا. این فرمها فرد معتقد را به دواتایی که پرستیده میشود میرسانند.
- کیلاکا (Kilaka): پایه یا سوزنی که مانترا- یا چایتانیای (Chaitanya) پنهان شده در درون مانترا- را بسته نگه میدارد. به محض اینکه این درپوش در اثر تکرار مداوم و طولانیمدت نام پروردگار برداشته شود، چایتانیا آشکار میشود. فرد معتقد و مؤمن نسبت به دارشان ایشتادواتا (Ishta Devata) نائل میشود (انرژی میگیرد).
لیکهیتا جاپا(Likhita Japa)
نوشتن مانترا، لیکهیتا جاپا، فرم دیگر از چاپاست. روزی نیم ساعت مانترای خود را در دفترچهای یادداشت کنید. وقتی مشغول نوشتن مانترا هستید، مونا(Mouna) (سکوت) را رعایت کنید. هنگام نوشتن مانترای خود، آن را بهطور ذهنی تکرار کنید تا تأثیر آن بر روی آگاهی شما افزایش پیدا کند. مانترای خود را بهطور واضح و باجوهر بنویسید. روزهای یکشنبه، جمعه و تعطیلات به مدت یک ساعت مانترا بنویسید. بدین ترتیب میتوانید نیروی تمرکز خود را بهبود بخشید. لیکهیتا جاپا محاسن معنوی بیشماری به همراه میآورد. لیکهیتا جاپا را میتوان به هر زبان و با هر خطی نوشت. لیکهیتا جاپا به شاگردان طریق معنویت در تمرکز گرفتن، بسیار کمک میکند و نهایتاً به مراقبه میانجامد.
روشهای عملی کمک به چاپا
بهترین و مفیدترین زمان برای چاپا سحرگاه یا هنگام غروب آفتاب است، یعنی زمانی که ساتوا(Sattva) بر فضا حاکم است. هنگام نشستن رو به شمال یا شرق بنشینید. این عمل تأثیر ظریفی بر شما میگذارد و میزان کارآیی جاپا را افزایش میدهد. وقتی رو به شمال دارید با ریشیهای هیمالیا در ارتباط قرار میگیرید و جریانهای معنوی به طور اسرارآمیزی بر شما تأثیر مثبت میگذارند. افراد مبتدی در راه معنویت باید از این قانون پیروی کنند. بر روی کوسا (kusa) علفی یا پوست آهو و یا بر روی یک قالیچه بنشینید. روی آن یک تکه پارچه بیندازید. این حفظ الکتریسیته بدن کمک میکند.
یک وضعیت ثابت را انتخاب کنید و در آن وضعیت بنشینید. این مساله ذهن را هم ثابت کرده و به تمرکز آن کمک میکند.
پیش از آغاز جاپا دعا کنید. طلب یاری کردن از ایشتادواتا به کمک دعاهای مناسب ساتویک، بهاوای (Bhava) مناسب را برمیانگیزد.
اکنون جاپا را شروع کنید و تکتک هجاهای مانترا را صحیح و مشخص تلفظ کنید. مانترا را خیلی سریع یا خیلی کند تکرار نکنید. تنها زمانی سرعت خود را زیاد کنید که ذهنتان شروع به پرت شدن میکند. شتابزده جاپا را انجام ندهید. تعداد دفعات تکرار اهمیت ندارند بلکه خلوص، تمرکز، حالت ذهنی و تک موضوعی بودن ذهن است که به شاگرد کمک میکند تا به خودآگاهی دست یابد. با ایمان و پارسایی کامل جاپا را بهجا بیاورید. استفاده از مالا(Mala) به هوشیاریتان کمک میکند و برای ادامه بیوقفه جاپا در حکم یک محرک میباشد. بهکارگیری مالا ممکن است برای شاگردان پیشرفته لازم نباشد.
تنوع در جاپا برای حفظ علاقه، جلوگیری از خستگی و مقابله با یکنواختی ضروری است. مدتی مانترا را بلند بلند تکرار کنید، سپس آن را زمزمه کنید و گاهی هم ذهنی آن را تکرار کنید.
در حال انجام جاپا برای اشیاء مادی به درگاه خداوند التماس نکنید. احساس کنید با نیروی مانترا، با لطف رحمت الهی قلبتان در حال تصفیه شدن و ذهنتان در حال محکم و پایدار شدن است.
مانترای خود را به عنوان یک راز نگه دارید. هرگز آن را به دیگران نگویید. پس از تمام شدن مانترا محل خود را فوراً ترک نکنید. با دیگران نیامیزید یا به سراغ فعالیتهای دنیوی نروید. حداقل 10 دقیقه آرام بنشینید. دعایی را زمزمه کنید. خداوند را بیاد بیاورید یا در مورد عشق نامتناهی تعقل کنید. آنگاه پس از سجدهای صادقانه و با اخلاص، محل خود را ترک کنید و وظایف خود را شروع کنید. ارتعاشات معنوی صحیح و سالم و دستنخورده خواهند بود.