یاما و نیاما چیستند؟ ۱۰ اصل اخلاقی و عملی یوگا در پاتانجلی

یاما و نیاما دو اندام نخست در مسیر هشت‌گانه یوگای پاتانجلی هستند؛ پیش از آسانا، پرانایاما و مراقبه. یاماها بیشتر به شیوه رفتار ما با دیگران و جهان مربوط‌اند و نیاماها به انضباط‌ها و شیوه زندگی شخصی. در یوگا سوتراها، این دو فقط «مقدمه‌ای اخلاقی» برای تمرین بدنی نیستند؛ بخشی از خودِ مسیر یوگا محسوب می‌شوند.

یاما و نیاما در کجای مسیر هشت‌گانه یوگا قرار دارند؟

پاتانجلی در سوترای ۲.۲۹ از هشت اندام یا آشتانگا یاد می‌کند:

برای مطالعه دقیق‌تر مراحل پایانی می‌توانید مقاله دهارانا و تمرکز در یوگای پاتانجلی و مقاله سامادهی چیست؟ را ببینید.

آیا یوگا سوتراها ۸ هزار سال قدمت دارند؟

خیر. سنت‌های یوگایی بسیار قدیمی‌اند، اما نسبت دادن خودِ یوگا سوتراهای پاتانجلی به «۸ هزار سال پیش» با پژوهش تاریخی امروز سازگار نیست. تاریخ دقیق متن مورد بحث است، اما پژوهشگران معاصر معمولاً آن را در چند سده نخست میلادی قرار می‌دهند؛ برخی مطالعات دانشگاهی بازه حدود ۳۵۰ تا ۴۵۰ میلادی را مطرح می‌کنند. بنابراین بهتر است میان قدمت سنت‌های یوگا و تاریخ تدوین یوگا سوتراها تفاوت بگذاریم.

پنج یاما در یوگا سوترا ۲.۳۰

آهیمسا؛ پایه‌ای که مفسران بر آن تأکید کرده‌اند

در شرح کلاسیک ویاسا، آهیمسا جایگاه ویژه‌ای دارد و به‌نوعی ریشه دیگر یاماها تلقی می‌شود. به همین دلیل، راستگویی نیز نباید به بهانه «من فقط حقیقت را می‌گویم» به ابزار آزار تبدیل شود. اگر گفتن حقیقتی صرفاً برای آسیب زدن باشد، سکوت یا شیوه‌ای کم‌آسیب‌تر می‌تواند با روح این سنت سازگارتر باشد.

برهماچاریا فقط «مدیریت انرژی» نیست

در محتوای مدرن یوگا، برهماچاریا گاهی فقط «مصرف درست انرژی» ترجمه می‌شود. این تعبیر برای کاربرد امروزی قابل استفاده است، اما معنای تاریخی را نباید پنهان کند: مفسران کلاسیک آن را بیشتر با عفت، خویشتن‌داری و مهار رفتار جنسی توضیح داده‌اند. بنابراین بهتر است هر دو سطح تفسیر را روشن بیان کنیم.

سوترای ۲.۳۱؛ یاماها «مهـاورَتا» یا پیمان بزرگ‌اند

پاتانجلی در سوترای بعدی می‌گوید این اصول وقتی به طبقه اجتماعی، مکان، زمان یا موقعیت خاص محدود نباشند، mahāvrata یا «پیمان بزرگ و همگانی» هستند. یعنی آهیمسا یا ساتیا قرار نیست فقط داخل کلاس یوگا یا هنگام مراقبه اجرا شوند.

پنج نیاما در یوگا سوترا ۲.۳۲

سوادهیایا فقط «شناخت نقاط قوت و ضعف» نیست

در نسخه قدیمی مقاله، سوادهیایا بیشتر به «شناخت توانایی‌ها و ضعف‌های خود» ترجمه شده بود. خودبازنگری می‌تواند کاربرد امروزی مفیدی باشد، اما در متن و شرح‌های کلاسیک، سوادهیایا با مطالعه متون رهایی‌بخش و تکرار مانترا نیز ارتباط مستقیم دارد.

سانتوشا یعنی بی‌تفاوتی نسبت به مشکل‌ها؟

نه. رضایت یا قناعت را نباید با این باور یکی دانست که «هر اتفاق بدی موهبت است» یا هیچ‌گاه نباید از شرایط ناراحت شد. احساس غم، خشم یا اعتراض می‌تواند واکنشی طبیعی و حتی لازم باشد. سانتوشا در کاربرد امروزی می‌تواند به معنای دیدن واقعیت و کم کردن حرص دائمی باشد، بدون انکار مشکل یا کنار گذاشتن اقدام لازم.

سه نیامای پایانی همان «کریا یوگا» هستند

پاتانجلی پیش‌تر در سوترای ۲.۱، تاپاس، سوادهیایا و ایشوارا پرانیدانا را با هم «کریا یوگا» معرفی می‌کند. همین سه مورد بعداً در میان پنج نیاما دوباره ظاهر می‌شوند. بنابراین نیاماها فقط توصیه‌های اخلاقی عمومی نیستند؛ در ساختار خود متن، مستقیماً به تمرین یوگایی مربوط می‌شوند.

پرتی‌پاکشا بهاوانا؛ وقتی برخلاف یاما و نیاما رفتار می‌کنیم چه کنیم؟

پاتانجلی در سوترای ۲.۳۳ راهکار مهمی می‌دهد: وقتی فکرها و تمایلاتی برخلاف این اصول ایجاد می‌شوند، pratipakṣa-bhāvana یعنی پرورش جهت یا اصل مخالف را تمرین کنید. این روش از نظر سنتی به معنی یادآوری پیامدهای خشونت، دروغ، حرص و دیگر رفتارهای مخالف یاماها و نیاماهاست.

چطور یاما و نیاما را در زندگی روزمره تمرین کنیم؟

نسخه قدیمی مقاله پیشنهاد می‌کرد هر ماه یک «روزه رفتاری» داشته باشیم. این ایده می‌تواند به‌عنوان تمرین شخصی مفید باشد، اما آن برنامه دوازده‌ماهه مستقیماً از یوگا سوتراها نیامده است. یک روش ساده‌تر این است که هر بار فقط روی یک اصل تمرکز کنیم:

آیا واقعاً در ۲۱ روز یک عادت ساخته می‌شود؟

خیر؛ «۲۱ روز» قانون علمی ثابتی نیست. پژوهش کلاسیک Phillippa Lally و همکاران نشان داد زمان رسیدن به خودکارشدن یک رفتار در افراد و عادت‌های مختلف بسیار متفاوت بود؛ در آن مطالعه از حدود ۱۸ تا ۲۵۴ روز. مرور نظام‌مند جدیدتر نیز تنوع بسیار زیادی گزارش کرده است. بنابراین بهتر است برای تمرین یاما و نیاما روی تکرار پایدار در یک زمینه ثابت تمرکز کنیم، نه رسیدن به عدد جادویی ۲۱.

آیا باید قبل از آسانا، یاما و نیاما را «کامل» کنیم؟

خیر. ترتیب فهرست پاتانجلی اهمیت دارد، اما لازم نیست منتظر بمانیم تا در پنج یاما و پنج نیاما «کامل» شویم و بعد اجازه آسانا داشته باشیم. در تمرین معاصر می‌توان این ابعاد را هم‌زمان پرورش داد: آسانا بدون اخلاق ممکن است صرفاً مهارت بدنی شود، و اخلاق بدون مشاهده بدن و ذهن نیز ممکن است انتزاعی بماند.

برای فهم زمینه کلی فلسفه پاتانجلی، مقاله سوترای دوم؛ قلب تعریف یوگا نیز مکمل این مطلب است.

سؤالات متداول درباره یاما و نیاما

یاما و نیاما چند مورد هستند؟

در یوگا سوتراهای پاتانجلی پنج یاما و پنج نیاما آمده است؛ در مجموع ده اصل.

فرق یاما و نیاما چیست؟

یاماها بیشتر به مهار رفتار در رابطه با دیگران و جهان مربوط‌اند؛ نیاماها بیشتر به انضباط‌ها، نگرش‌ها و تمرین‌های شخصی مربوط می‌شوند.

آهیمسا یعنی هیچ‌وقت عصبانی نشویم؟

نه. احساس خشم با رفتار خشونت‌آمیز یکسان نیست. آهیمسا بیشتر به انتخاب واکنش کم‌آسیب‌تر مربوط است، نه انکار یا سرکوب هیجان.

برهماچاریا یعنی تجرد کامل؟

در شرح‌های کلاسیک، برهماچاریا با عفت و خویشتن‌داری جنسی ارتباط جدی دارد. در آموزش‌های معاصر آن را گاهی گسترده‌تر و به معنای مدیریت آگاهانه میل و انرژی نیز تفسیر می‌کنند.

سوادهیایا یعنی خودشناسی؟

خودبازنگری بخشی از برداشت مدرن است، اما در سنت کلاسیک سوادهیایا همچنین به مطالعه متون مقدس/رهایی‌بخش و تکرار مانترا اشاره دارد.

آیا یاما و نیاما قوانین مذهبی هستند؟

آن‌ها بخشی از یک نظام فلسفی و معنوی تاریخی‌اند و بعضی اجزایشان، به‌ویژه ایشوارا پرانیدانا، صریحاً دینی‌اند. با این حال بسیاری از اصول مانند بی‌آزاری، راستگویی و پرهیز از حرص در محیط‌های غیرمذهبی نیز به شکل اخلاقی تمرین می‌شوند.

منابع