ماساژ کلاسیک روسی یکی از شاخه‌های سنت ماساژ پزشکی و ورزشی در اروپای شرقی است که در آموزش‌های روسی با مجموعه‌ای از تکنیک‌های دستی مانند نوازش، مالش، فشار یا «فشردن»، ورز دادن و لرزش شناخته می‌شود. این سبک در طول قرن نوزدهم و بیستم در کنار پزشکی، توانبخشی و ورزش در روسیه توسعه یافت؛ اما بسیاری از روایت‌های رایج درباره تاریخ و اثرات فیزیولوژیک آن نیاز به دقت بیشتری دارند.
پاسخ کوتاه: ماساژ کلاسیک روسی یک روش «جادویی برای دفع سموم» نیست. اثرات قابل‌انتظار ماساژ بیشتر شامل احساس آرامش، کاهش کوتاه‌مدت بعضی دردها و سفتی‌های عضلانی و بهبود تجربه حرکتی در بعضی افراد است. شواهد کافی نداریم که ماساژ اسیدلاکتیک را از عضله خارج کند، همه بیماری‌های عصبی یا قلبی را درمان کند یا از طریق کاهش قطعی کورتیزول اثر خود را اعمال کند.
ماساژ کلاسیک روسی چیست؟
در منابع روسی، «ماساژ کلاسیک» معمولاً به مجموعه‌ای منظم از تکنیک‌های دستی گفته می‌شود که با توجه به ناحیه بدن، هدف جلسه، وضعیت بافت و تحمل فرد ترکیب می‌شوند. در بعضی نظام‌های آموزشی روسی، پنج گروه زیر به‌عنوان پایه معرفی می‌شوند:
|
نام روسی |
آوانویسی |
ترجمه کاربردی |
|
поглаживание |
Poglazhivanie |
نوازش / حرکت لغزشی |
|
растирание |
Rastiranie |
مالش / اصطکاک |
|
выжимание |
Vyzhimanie |
فشار لغزشی / فشردن |
|
разминание |
Razminanie |
ورز دادن / kneading |
|
вибрация |
Vibratsiya |
لرزش / ارتعاش |
این تقسیم‌بندی در آموزش‌های روسی رایج است، اما تنها طبقه‌بندی موجود نیست. بعضی کتاب‌ها ضربه‌زدن، تکان دادن، حرکات مفصلی یا تکنیک‌های دیگر را نیز جداگانه دسته‌بندی می‌کنند. بنابراین بهتر است «پنج تکنیک» را چارچوب آموزشی رایج بدانیم، نه تعریف یگانه و تغییرناپذیر ماساژ روسی.
تاریخچه ماساژ روسی؛ چه چیزی را با اطمینان می‌دانیم؟
کاربرد ماساژ در روسیه و اروپا بسیار قدیمی‌تر از شکل مدرن آموزش دانشگاهی آن است، اما شکل «کلاسیک» و پزشکیِ ماساژ در قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم با رشد پزشکی فیزیکی، ژیمناستیک درمانی و توانبخشی سازمان‌یافته‌تر شد.
یکی از چهره‌های مهم این دوره ایزیدور زابلودوفسکی (Isidor Zabludowski) بود. کتاب او با عنوان Technik der Massage در آغاز قرن بیستم منتشر شد و موضوعاتی مانند تکنیک عمومی ماساژ، وضعیت درمانگر نسبت به بیمار، ترتیب نواحی بدن، مالش، ورز دادن و حرکات تکمیلی را به‌صورت نظام‌مند توضیح می‌داد. منابع تاریخی ماساژ در اوایل قرن بیستم نیز روش زابلودوفسکی را به‌عنوان یکی از روش‌های تخصصی ماساژ معرفی کرده‌اند.
در دوران شوروی، ماساژ با پزشکی ورزشی، تمرین درمانی و توانبخشی پیوند بیشتری پیدا کرد و در متون آموزشی روسی به شکل نظام‌مند توسعه یافت. به همین دلیل امروز نیز «ماساژ کلاسیک» و «ماساژ ورزشی» در آموزش‌های روسی هم‌پوشانی زیادی دارند.
اصلاح تاریخچه نسخه قدیمی: در متن قبلی نوشته شده بود «دولت روسیه از سال ۱۸۶۰ ماساژدرمانی را به رسمیت شناخت». برای این تاریخ مشخص، منبع تاریخی قابل اتکای کافی پیدا نشد؛ بنابراین این ادعا از نسخه جدید حذف شده است. آنچه مستندتر است، نقش پزشکان و نویسندگان روسی اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم و گسترش ماساژ در نظام توانبخشی و پزشکی ورزشی دوره بعد است.
آیا ماساژ روسی همیشه با روغن انجام می‌شود؟
خیر. تقسیم قدیمی «ماساژ شرقی بدون روغن / ماساژ غربی با روغن» بیش از حد ساده است. حتی در سنت روسی درباره استفاده از مواد لغزنده اتفاق نظر تاریخی وجود نداشته است. مرور تاریخی منتشرشده در مجله تخصصی توانبخشی روسیه در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد توصیه‌ها طی یک قرن تغییر کرده‌اند و بسیاری از روش‌های ماساژ پزشکی روسی بدون روغن یا با حداقل ماده لغزنده انجام می‌شوند تا درمانگر تماس و کنترل بیشتری روی بافت داشته باشد.
نوع روغن یا کرم باید بر اساس پوست، تکنیک و هدف جلسه انتخاب شود. استفاده بیشتر از روغن لزوماً به معنی ماساژ بهتر نیست.
۵ تکنیک اصلی ماساژ کلاسیک روسی
تصاویر زیر برای شناخت بصری تکنیک‌ها هستند، نه آموزش کافی برای اجرای درمانی روی فرد دیگر. فشار، جهت، سرعت و مدت هر تکنیک باید با آناتومی ناحیه و شرایط فرد هماهنگ شود.
۱. پاگلاژیوانیه (Poglazhivanie)؛ نوازش و حرکت لغزشی
در این تکنیک، کف دست یا انگشتان با تماس پیوسته و فشار سبک تا متوسط روی پوست حرکت می‌کنند. معمولاً برای شروع یا پایان یک بخش از ماساژ، آشنا کردن فرد با تماس و ایجاد ریتم استفاده می‌شود. فشار باید نرم و قابل کنترل باشد و روی ناحیه دردناک یا آسیب‌دیده نباید صرفاً به دلیل «قانون جهت حرکت» فشار بیشتر وارد شود.
۲. راستیرانیه (Rastiranie)؛ مالش و اصطکاک
در راستیرانیه دست بیشتر با بافت حرکت می‌کند و هدف معمولاً ایجاد حرکت موضعی‌تر در پوست و بافت‌های سطحی است. این تکنیک می‌تواند دایره‌ای، خطی یا موضعی باشد. فشار عمیق روی عصب، استخوان، التهاب حاد یا رگ‌های حساس مناسب نیست.
۳. ویژیمانیه (Vyzhimanie)؛ فشار لغزشی
ویژیمانیه در آموزش روسی به فشار عمیق‌تر و نسبتاً پیوسته‌ای گفته می‌شود که با بخش‌هایی از کف دست یا دست روی بافت اعمال می‌شود. این تکنیک بیشتر با ماساژ ورزشی و کلاسیک روسی شناخته می‌شود. شدت آن باید بر اساس اندازه عضله، حساسیت فرد و هدف جلسه تنظیم شود؛ «هرچه عمیق‌تر، بهتر» یک اصل درست نیست.
۴. رازمینانیه (Razminanie)؛ ورز دادن
رازمنانیه شامل گرفتن، بلند کردن، فشردن یا جابه‌جا کردن کنترل‌شده توده عضلانی است و از نظر مفهومی به kneading در دیگر سنت‌های ماساژ نزدیک است. این بخش معمولاً روی عضلات بزرگ‌تر قابل اجراست و اجرای عمیق آن نیاز به شناخت دقیق آناتومی دارد.
۵. ویبراتسیا (Vibratsiya)؛ لرزش و ارتعاش
در این گروه، درمانگر لرزش‌های ریز یا تکان‌های کنترل‌شده را از طریق دست به بافت منتقل می‌کند. بسته به شیوه اجرا می‌تواند بسیار ملایم یا تحریک‌کننده‌تر باشد. لرزش شدید، ضربه‌ای یا طولانی روی ناحیه آسیب‌دیده، دردناک یا حساس مناسب نیست.
آیا جهت ماساژ همیشه باید از پایین به بالا باشد؟
در بعضی تکنیک‌های کلاسیک روی اندام‌ها، حرکت از بخش‌های دورتر اندام به سمت تنه استفاده می‌شود، اما این را نباید قانون مطلق همه تکنیک‌ها دانست. اصطکاک موضعی، ورز دادن، ماساژ اطراف مفصل، عضلات پشت و بسیاری از تکنیک‌های دیگر مسیرهای متفاوتی دارند.
جهت دست باید با تکنیک، آناتومی، وضعیت عروق و لنف، آسیب احتمالی و هدف درمان سازگار باشد. اگر فرد تورم یک‌طرفه جدید، درد ساق، قرمزی یا شک به لخته خون دارد، ماساژ دادن آن اندام برای «راندن مایع به بالا» می‌تواند خطرناک باشد و ابتدا نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
آیا درد عضله به دلیل «اسیدلاکتیک مانده» است؟
یکی از مشهورترین باورهای قدیمی ماساژ این است که درد و کوفتگی روز بعد ورزش از تجمع اسیدلاکتیک ایجاد می‌شود و ماساژ آن را از عضله «خارج» می‌کند. این توضیح با علم امروز سازگار نیست.
لاکتات پس از فعالیت شدید در مدت نسبتاً کوتاهی از بافت و خون پاک می‌شود، در حالی که درد عضلانی تأخیری معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد به اوج می‌رسد. پژوهش‌ها نیز نشان نداده‌اند که ماساژ پاکسازی لاکتات از عضله را به شکل معنی‌داری تسریع کند. فواید احتمالی ماساژ پس از ورزش باید با سازوکارهای دیگری توضیح داده شوند.
آیا ماساژ «سموم» را از بدن دفع می‌کند؟
واژه «سم» در پزشکی معنی مشخص دارد. ماساژ ممکن است حرکت مایعات سطحی و تجربه تورم را در برخی شرایط تحت تأثیر قرار دهد، اما شواهدی نداریم که ماساژ عمومی مواد سمی ناشناخته را از بدن «بیرون بکشد». دفع و پردازش مواد مختلف عمدتاً توسط کبد، کلیه، ریه و دستگاه گوارش انجام می‌شود.
ماساژ لنفاوی نیز یک روش تخصصی است و با ماساژ کلاسیک عمیق یکی نیست. فرد مبتلا به لنف‌ادم یا اختلال لنفاوی باید برنامه مناسب را از متخصص آموزش‌دیده دریافت کند.
ماساژ چه اثراتی دارد که شواهد بهتری برای آن‌ها وجود دارد؟
مؤسسه ملی سلامت تکمیلی آمریکا (NCCIH) گزارش می‌کند که ماساژ برای بعضی انواع درد، به‌خصوص در کوتاه‌مدت، مطالعه شده است. برای کمردرد، گردن و شانه و آرتروز زانو برخی مطالعات کاهش کوتاه‌مدت درد یا بهبود عملکرد را نشان داده‌اند، اما کیفیت شواهد اغلب پایین است و نمی‌توان یک نوع ماساژ را به‌طور قطعی بر دیگری برتر دانست.
همچنین یک جلسه ماساژ می‌تواند در بعضی افراد اضطراب حالت و ضربان قلب را موقتاً کاهش دهد. این اثرات لزوماً به معنی درمان اختلال اضطرابی یا بیماری زمینه‌ای نیستند.
برای آشنایی بیشتر با ادعاهای عمومی درباره ماساژ می‌توانید مقاله ماساژ بدن و اثرات آن را نیز ببینید.
کورتیزول، سروتونین و اندورفین؛ ادعاها چقدر قطعی‌اند؟
در گذشته بارها گفته می‌شد ماساژ «کورتیزول را به‌طور چشمگیر کاهش می‌دهد و سروتونین و دوپامین را بالا می‌برد». بعضی مطالعات کوچک چنین تغییراتی را گزارش کرده‌اند، اما مرور کمی دقیق‌تر روی مطالعات کورتیزول نشان داد اثر ماساژ بر کورتیزول در مقایسه با گروه کنترل عموماً کوچک و اغلب از نظر آماری معنی‌دار نیست.
بنابراین بهتر است تجربه آرامش پس از ماساژ را واقعی بدانیم، اما آن را با یک توضیح هورمونی قطعی و ساده توجیه نکنیم.
آیا ماساژ روسی از ماساژ سوئدی بهتر است؟
شواهد بالینی کافی برای اینکه «ماساژ روسی» را به‌طور کلی از ماساژ سوئدی، ماساژ کلاسیک دیگر کشورها یا تکنیک‌های درمانی دیگر مؤثرتر بدانیم وجود ندارد. نام سبک به‌تنهایی کیفیت درمان را تعیین نمی‌کند؛ مهارت درمانگر، انتخاب فشار، مدت جلسه، تشخیص درست مشکل و تناسب تکنیک با فرد مهم‌ترند.
تفاوت اصلی ماساژ روسی بیشتر در سنت آموزشی، نام‌گذاری تکنیک‌ها، استفاده از تکنیک‌هایی مانند ویژیمانیه و ارتباط تاریخی با پزشکی ورزشی و توانبخشی دیده می‌شود.
چه کسانی باید قبل از ماساژ با پزشک مشورت کنند؟
-
افرادی که احتمال لخته خون یا ترومبوز ورید عمقی دارند
-
افراد با اختلال خونریزی، پلاکت پایین یا مصرف داروهای ضدانعقاد، به‌خصوص برای ماساژ عمیق
-
وجود شکستگی، جراحی تازه یا آسیب حاد
-
زخم باز، سوختگی، عفونت پوستی یا التهاب شدید
-
درد جدید و شدید با علت نامشخص
-
بارداری یا بیماری‌های مهم زمینه‌ای در صورتی که نوع ماساژ نیاز به تغییر دارد
ماساژ حرفه‌ای معمولاً کم‌خطر است، اما عوارض جدی نادر مانند آسیب عصب، شکستگی یا عوارض مرتبط با لخته خون گزارش شده‌اند؛ بیشتر در ماساژهای بسیار قوی یا افراد پرخطر. درد شدید حین ماساژ نشانه «اثرگذاری بیشتر» نیست.
یک جلسه حرفه‌ای باید چگونه آغاز شود؟
-
پرسش درباره درد، بیماری، دارو، جراحی و هدف مراجعه
-
توضیح ناحیه‌ای که قرار است ماساژ داده شود و گرفتن رضایت فرد
-
رعایت حریم بدن و پوشاندن مناسب بخش‌هایی که ماساژ داده نمی‌شوند
-
شروع با فشار قابل تحمل و تنظیم شدت بر اساس بازخورد فرد
-
توقف یا تغییر تکنیک در صورت درد تیز، بی‌حسی، سرگیجه یا ناراحتی غیرعادی
اعتماد در ماساژ مهم است، اما این اعتماد باید از توضیح روشن، رضایت آگاهانه و امکان گفتن «توقف کنید» ایجاد شود؛ نه اینکه فرد مجبور باشد بدون سؤال به درمانگر اعتماد کامل داشته باشد.
سؤالات متداول درباره ماساژ کلاسیک روسی
ماساژ کلاسیک روسی چیست؟
یک سنت آموزشی ماساژ است که در روسیه با پزشکی، ورزش و توانبخشی توسعه یافته و از تکنیک‌هایی مانند نوازش، مالش، فشار لغزشی، ورز دادن و لرزش استفاده می‌کند.
آیا ماساژ روسی دردناک است؟
لزومی ندارد. بعضی تکنیک‌ها می‌توانند عمیق‌تر باشند، اما فشار باید با هدف و تحمل فرد تنظیم شود. درد شدید نشانه اجرای درست نیست.
آیا ماساژ اسیدلاکتیک را از عضله خارج می‌کند؟
این توضیح قدیمی است. لاکتات عامل اصلی درد عضلانی تأخیری نیست و شواهد نشان نمی‌دهند ماساژ پاکسازی لاکتات را به شکل معنی‌داری افزایش دهد.
آیا در ماساژ روسی حتماً روغن استفاده می‌شود؟
خیر. در منابع روسی تاریخی و مدرن، بعضی تکنیک‌های پزشکی بدون ماده لغزنده یا با مقدار کمی از آن انجام می‌شوند. انتخاب به تکنیک و وضعیت پوست بستگی دارد.
آیا ماساژ برای کمردرد مفید است؟
ممکن است در بعضی افراد به کاهش کوتاه‌مدت درد کمک کند، اما کیفیت شواهد پایین است و ماساژ برای کمردرد مزمن جای ارزیابی، ورزش درمانی یا درمان علت زمینه‌ای را نمی‌گیرد.
فرق ماساژ روسی و سوئدی چیست؟
بخشی از تکنیک‌ها مشابه‌اند، اما نام‌گذاری، ترتیب آموزشی و برخی تکنیک‌ها مانند ویژیمانیه در سنت روسی برجسته‌ترند. شواهد کافی برای برتری کلی یکی بر دیگری وجود ندارد.
جمع‌بندی
ماساژ کلاسیک روسی بخشی از سنت ماساژ پزشکی و ورزشی روسیه است و پنج گروه تکنیکی مانند پاگلاژیوانیه، راستیرانیه، ویژیمانیه، رازمینانیه و ویبراتسیا در بسیاری از آموزش‌های آن دیده می‌شوند. بعضی ادعاهای قدیمی درباره «خارج کردن اسیدلاکتیک و سموم»، افزایش قطعی هورمون‌های خاص یا درمان گسترده بیماری‌ها با شواهد امروز سازگار نیستند. ارزش ماساژ بیشتر در کاربرد درست، تنظیم فشار، تجربه درمانگر، انتخاب بیمار مناسب و انتظارات واقع‌بینانه از نتایج است.
شناسنامه نسخه اولیه:
ترجمه و تنظیم: بکتاش الهامیان
در نسخه بازنگری‌شده، تاریخچه، مکانیسم‌های فیزیولوژیک، ادعاهای اسیدلاکتیک و «سم‌زدایی»، اثرات هورمونی و نکات ایمنی بر اساس منابع جدید اصلاح شده‌اند.
منابع
Zabludowski, Isidor. Technik der Massage. Thieme؛ چاپ‌های 1903 و 1911.
Kellogg, J. H. The Art of Massage: A Practical Manual for the Student, the Nurse and the Practitioner. 1919؛ بخش روش‌های تخصصی Zabludowski.
Voskresenskii, A. N. & Eremushkin, M. A. (2022). The Use of Lubricants for Massage: Historical Overview. Bulletin of Rehabilitation Medicine, 21(3), 175–180.
National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Massage Therapy: What You Need To Know.
National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Chronic Pain and Complementary Health Approaches: Usefulness and Safety.
Moyer, C. A. et al. (2011). Does Massage Therapy Reduce Cortisol? A Comprehensive Quantitative Review. Journal of Bodywork and Movement Therapies, 15(1), 3–14.
Moyer, C. A., Rounds, J. & Hannum, J. W. (2004). A Meta-analysis of Massage Therapy Research. Psychological Bulletin, 130(1), 3–18.
Mechanisms and Efficacy of Massage Therapy for Post-Exercise Muscle Repair: A Narrative Review (2026)؛ بررسی جریان خون عضله، لاکتات و ریکاوری.