پاتانجلی در آغاز یوگاسوتراها، یوگا را با آرام شدن یا مهار نوسانات ذهن توضیح می‌دهد. در این چارچوب، «وریتی» به حالت‌ها و دگرگونی‌های ذهن گفته می‌شود؛ همان جریان‌هایی که پیوسته در ادراک، خیال، خواب و یادآوری تجربه می‌کنیم. سوترای پنجم و ششم به شناخت این وریتی‌ها می‌پردازند و نشان می‌دهند که همه فعالیت‌های ذهنی را می‌توان در پنج گروه اصلی بررسی کرد.
گردآوری و ترجمه: بهاره جعفری صمیم
سوترای پنجم؛ پنج نوع وریتی
Vrittayah panchatayyah klishta aklishta
در سوترای پنجم، پاتانجلی می‌گوید وریتی‌ها پنج نوع‌اند و می‌توانند «کلیشتا» یا رنج‌آور و «آکلیشتا» یا غیررنج‌آور باشند. این تقسیم‌بندی به این معنا نیست که هر فکر را بتوان به سادگی مثبت یا منفی نامید؛ بلکه در سنت یوگا بعضی فعالیت‌های ذهن ما را بیشتر درگیر ناآگاهی و رنج می‌کنند و بعضی دیگر می‌توانند به وضوح و شناخت کمک کنند.
وری تی در اینجا فقط «فکر» به معنای معمول نیست. این واژه می‌تواند ادراک، تصویر ذهنی، خطا، خواب یا خاطره را نیز در بر بگیرد. از نگاه پاتانجلی، هدف تمرین یوگا شناخت این دگرگونی‌ها و کاهش سلطه آنها بر آگاهی است.
سوترای ششم؛ پنج شکل اصلی فعالیت ذهن
Pramana viparyaya vikalpa nidra smritayah
در سوترای ششم، پنج وریتی اصلی نام برده می‌شوند:
-
پرامانا: شناخت یا ادراک معتبر؛ دانشی که بر مشاهده، استدلال یا منبع معتبر تکیه دارد.
-
ویپاریایا: شناخت نادرست؛ وقتی چیزی را برخلاف واقعیت درک می‌کنیم.
-
ویکالپا: تصور، خیال یا ساخت ذهنی که الزاماً با یک واقعیت بیرونی منطبق نیست.
-
نیدرا: خواب؛ در فلسفه پاتانجلی خواب نیز خود نوعی حالت یا وریتی ذهن محسوب می‌شود.
-
اسمریتی: حافظه؛ بازگشت یا نگهداری تجربه‌ها و دریافت‌های گذشته در ذهن.
وریتی‌های رنج‌آور و غیررنج‌آور
متن اولیه مقاله برای توضیح کلیشتا و آکلیشتا از مثال «افکار منفی و مثبت» استفاده می‌کند. این مثال می‌تواند برای فهم اولیه مفید باشد، اما نباید آن را معادل دقیق روان‌شناسی مدرن دانست. در یوگاسوتراها موضوع اصلی این است که یک فعالیت ذهنی آیا وابستگی، خطا و رنج را تقویت می‌کند یا به شناخت روشن‌تر و حرکت در مسیر یوگا کمک می‌کند.
برای مثال، ترسی که بر اساس برداشت نادرست شکل گرفته ممکن است ذهن را بیشتر آشفته کند. در مقابل، یک دریافت روشن یا اندیشه‌ای که به مهربانی، شهامت یا تمرکز کمک کند می‌تواند نقش متفاوتی داشته باشد. نکته مهم، مشاهده اثر هر وریتی بر کیفیت آگاهی است.
وری تی‌ها در مراقبه چگونه دیده می‌شوند؟
هنگام مدیتیشن ممکن است تصمیم بگیریم فقط افکار را مشاهده کنیم، اما خیلی زود یک خاطره، برنامه آینده یا تصویر ذهنی توجه را با خود ببرد. این همان جایی است که شناخت وریتی‌ها کاربرد عملی پیدا می‌کند. اگر هر فکر را دنبال کنیم، از موضوع مراقبه دور می‌شویم؛ اگر هم بخواهیم با زور آن را سرکوب کنیم، ممکن است درگیری ذهنی بیشتر شود.
رویکرد تمرینی این است که فکر دیده شود، اما الزاماً دنبال نشود. با تکرار این مشاهده، فرد به‌تدریج تفاوت میان ادراک معتبر، تصور، خطا و خاطره را بهتر تشخیص می‌دهد. همین توانایی مشاهده، بخش مهمی از تمرین آگاهی در یوگا است.
نقش آسانا در شناخت وریتی‌ها
آسانا فقط تمرین بدن نیست. وقتی در یک وضعیت متوجه می‌شویم کدام عضله درگیر است، کجا فشار اضافی داریم، تنفس چگونه تغییر می‌کند یا چه واکنش ذهنی به دشواری حرکت نشان می‌دهیم، در حال مشاهده مستقیم ذهن و بدن هستیم. این تجربه می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت دقیق‌تر وریتی‌ها باشد.
ممکن است در یک حرکت ترس، مقایسه، عجله یا خاطره‌ای قدیمی ظاهر شود. هدف این نیست که فوراً همه این تجربه‌ها را حذف کنیم، بلکه ابتدا آنها را ببینیم و از واکنش خودکار فاصله بگیریم.
سامسکارا و نیروی عزم
در سنت یوگا، تکرار وریتی‌ها می‌تواند «سامسکارا» یا اثر و نقش ذهنی ایجاد کند و همین اثرها دوباره بر افکار و رفتار آینده تأثیر بگذارند. متن اصلی از «سامکالپا شاکتی» یا نیروی عزم نیز سخن می‌گوید؛ یعنی توانایی جهت دادن آگاهانه به ذهن به جای حرکت صرف بر اساس عادت‌های گذشته.
این مفاهیم متعلق به چارچوب فلسفی یوگا هستند و نباید بدون توضیح به مفاهیم بالینی روان‌شناسی مدرن تبدیل شوند. ارزش عملی آنها بیشتر در خودمشاهده‌گری، تمرین توجه و شناخت الگوهای تکرارشونده ذهن است.
جمع‌بندی
سوترای پنجم و ششم پاتانجلی نقشه‌ای فشرده برای شناخت فعالیت‌های ذهن ارائه می‌کنند. وریتی‌ها پنج نوع‌اند: پرامانا، ویپاریایا، ویکالپا، نیدرا و اسمریتی؛ و هر یک می‌تواند در مسیر تمرین رنج‌آور یا غیررنج‌آور باشد. تمرین یوگا از این دیدگاه فقط اجرای دقیق آساناها نیست، بلکه یادگیری مشاهده ذهن و شناخت نحوه عملکرد آن است.
منابع
Yoga Sutra of Patanjali, Samadhi Pada, Sutras 1.5 and 1.6.
Yoga International, commentary on Yoga Sutra 1.5 and 1.6. Internet Encyclopedia of Philosophy, Yoga Sutras of Patanjali.